Phòng bệnh do PCV2, vì sao cần vắc xin phù hợp chủng: Bài 2- Tình hình lưu hành PCV2 ở Việt Nam

1. PCV2 phân bố ở đâu tại Việt Nam 
PCV2 được xác định là một trong những virus phân bố hết sức phổ biến ở đàn lợn nuôi tại hầu hết các nước trên thế giới (Grau-Roma và cs., 2011). Tại Việt Nam, bức tranh về sự phân bố rộng khắp của PCV2 cũng như bệnh của nó gây ra cũng có thể thấy không chỉ ở những vùng chăn nuôi lợn trọng điểm, mà còn ở nhiều tỉnh thành từ miền núi tới đồng bằng (Huynh và cs., 2014; Phạm Hồng Quân và cs., 2017; Doan và cs., 2022), minh họa ở hình 1.

Hình 1. Sự phân bố và tỷ lệ dương tính PCV2

Tổng hợp từ nhiều công bố trong nước trải dài từ đầu những năm 2000 cho đến nay (Lâm Thị Thu Hương, 2005; Nguyễn Thị Thu Hồng, 2006; Trương Anh Đức, 2015; Dinh và cs., 2021; Doan và cs., 2022), không chỉ cho biết sự lưu hành phổ biến mà còn với tỷ lệ cao của PCV2 ở nước ta. Tỷ lệ dương tính trung bình phát hiện được trong giai đoạn 2015-2018 ước khoảng 41,14% (hình 1). 

2. Đặc điểm nhiễm ghép của PCV2 với các tác nhân gây bệnh khác
PCV2 gây nhiều thiệt hại cho người chăn nuôi ở nước ta không chỉ do sự phổ biến của nó. Nguy hiểm hơn, là một trong những căn nguyên tấn công trực tiếp vào hệ miễn dịch (Wei và cs., 2019), PCV2 thường không đi một mình. Hình 2 cho thấy có một tỷ lệ áp đảo (84,2%) số mẫu dương tính PCV2 đồng nhiễm ít nhất với 1 mầm bệnh khác, so với tỷ lệ đơn nhiễm PCV2 (15,8%) (Dinh và cs., 2021).

Hình 2. Đặc điểm nhiễm ghép của PCV2

Kết quả trên cho thấy vai trò quan trọng của PCV2 trong hội chứng hô hấp phức hợp (PRDC) ở lợn. Qua đó nhấn mạnh việc kiểm soát trước tiên hướng tới tác nhân mở đường này. 

3. PCV2 ở Việt Nam biến đổi như thế nào
Mặc dù là một ADN virus, nhưng PCV2 có tốc độ đột biến gen rất cao (1,2 x 10-3 sự thay thế/vị trí/năm), sánh ngang với nhiều loại ARN virus (Firth và cs., 2009). Do đó, cũng dễ hiểu vấn đề chuyển dịch khá thường xuyên của các genotype PCV2 lưu hành: có sự chiếm ưu thế của một genotype virus trong một khoảng thời gian, sau đó lần lượt được thay thế bởi các genotype khác. Đến thời điểm hiện tại, có hai sự chuyển dịch genotype của PCV2 (genotypic shift) đã được biết: (i) PCV2a sang PCV2b diễn ra trên phạm vi toàn cầu từ năm 2003 (Dupont và cs., 2008; Cortey và cs., 2011), (ii) từ 2012 trở lại đây có sự chuyển dịch genotype lưu hành phổ biến sang PCV2d (Xiao và cs., 2015). Ở Việt Nam, kết quả phân tích trình tự hơn 300 trình tự gen PCV2 thu thập từ 2004 đến 2023 cũng phản ánh sự chuyển dịch này (hình 3).

Hình 3. Sự chuyển dịch genotype PCV2 ở Việt Nam

Hình 3 cho biết ở Việt Nam xuất hiện 3 genotype, trong đó genotype PCV2a được xác định là rất hiếm, với chỉ có 3 trình tự được công bố và chỉ được tìm thấy ở 1 nghiên cứu cho đến nay (Doan và cs., 2022). Genotype lưu hành phổ biến là PCV2b và PCV2d. Trong đó, xét về mặt thời gian PCV2d xuất hiện muộn hơn PCV2b. Xét về mức độ lưu hành, hình 3B cho biết mặc dù PCV2b chiếm ưu thế trong những năm 2010, sau đó có xu hướng giảm rõ rệt (đường nét đứt màu xanh), mặc dù genotype này vẫn còn tồn tại cho đến nay ở Việt Nam. Ngược lại, có xu hướng tăng rõ rệt sự phổ biến của PCV2d (đường nét đứt màu đỏ) từ 2008 đến nay. Chú ý rằng, kết quả trên được phân tích dựa trên số lượng hàng trăm trình tự gen PCV2 thu thập ở khắp các vùng miền trong cả nước. Cùng với các kết quả công bố trên thế giới nêu trên, kết quả trình bày ở hình 3 góp thêm khẳng định xu hướng chuyển dịch từ PCV2b sang genotype PCV2d diễn ra ở quy mô toàn cầu. Ở Việt Nam, xu hướng này diễn ra ở mọi miền của đất nước. 

4. PCV2 ở Việt Nam có nguồn gốc từ đâu
Kết quả xác định nguồn gốc xâm nhập của PCV2 ở Việt Nam đã được xác định trong một nghiên cứu trước đây (Huynh và cs., 2014; Phạm Hồng Quân và cs., 2017), hình 4.

Hình 4. Nguồn gốc của genotype PCV2d lưu hành ở Việt Nam

Hình 4 cho biết nguồn gốc toàn bộ 54 trình tự PCV2d thu thập ở Việt Nam đều được dự đoán có nguồn gốc đầu tiên từ Trung Quốc (mô tả bởi đường chuyển tiếp từ màu đỏ sang màu đen, hình 4). Tuy vậy, các chủng này nằm ở các nhánh khác nhau của cây phát sinh chủng loại. Kết quả phân tích này cho biết có nhiều đợt xâm nhập của genotype PCV2d vào Việt Nam. Các kết quả phân tích khác ghi nhận các chủng PCV2d với độ tương đồng khá cao so với các chủng được phân lập tại Trung Quốc (99,1-99,3%).

5. Kết luận
PCV2 lưu hành phổ biến ở Việt Nam ít nhất từ những năm 2000 cho đến nay. Trong quá trình đó, virus liên tục biến đổi và thay đổi genotype từ PCV2b sang genotype chiếm ưu thế là PCV2d trong những năm gần đây.

Tài liệu tham khảo
Cortey M., Pileri, E., Sibila, M., Pujols, J., Balasch, M., Plana, J. và Segales, J. (2011). Genotypic shift of porcine circovirus type 2 from PCV-2a to PCV-2b in Spain from 1985 to 2008, Vet J, 187(3): 363-8.
Dinh P. X., Nguyen, M. N., Nguyen, H. T., Tran, V. H., Tran, Q. D., Dang, K. H., Vo, D. T., Le, H. T., Nguyen, N. T. T., Nguyen, T. T. và Do, D. T. (2021). Porcine circovirus genotypes and their copathogens in pigs with respiratory disease in southern provinces of Vietnam, Arch Virol, 166(2): 403-411.
Doan H. T. T., Do, R. T., Thao, P. T. P., Le, X. T. K., Nguyen, K. T., Hien, N. T. T., Duc, L. M., Pham, L. T. K. và Le, T. H. (2022). Molecular genotypic analysis of porcine circovirus type 2 reveals the predominance of PCV2d in Vietnam (2018-2020) and the association between PCV2h, the recombinant forms, and Vietnamese vaccines, Arch Virol, 167(10): 2011-2026.
Dupont K., Nielsen, E. O., Baekbo, P. và Larsen, L. E. (2008). Genomic analysis of PCV2 isolates from Danish archives and a current PMWS case-control study supports a shift in genotypes with time, Vet Microbiol, 128(1-2): 56-64.
Firth C., Charleston, M. A., Duffy, S., Shapiro, B. và Holmes, E. C. (2009). Insights into the evolutionary history of an emerging livestock pathogen: porcine circovirus 2, J Virol, 83(24): 12813-21.
Grau-Roma L., Fraile, L. và Segalés, J. (2011). Recent advances in the epidemiology, diagnosis and control of diseases caused by porcine circovirus type 2, The Veterinary Journal, 187(1): 23-32.
Huynh T. M., Nguyen, B. H., Nguyen, V. G., Dang, H. A., Mai, T. N., Tran, T. H., Ngo, M. H., Le, V. T., Vu, T. N., Ta, T. K., Vo, V. H., Kim, H. K. và Park, B. K. (2014). Phylogenetic and phylogeographic analyses of porcine circovirus type 2 among pig farms in Vietnam, Transbound Emerg Dis, 61(6): e25-34.
Lâm Thị Thu Hương Đ. C. M., Trần Hoàng Vũ, (2005). Bước đầu ghi nhận sự hiện diện của porcine circovirus type 2 trên heo biểu hiện còi tại một số trại heo công nghiệp ở thành phố Hố Chí Minh và vùng lân cận, Tạp chí Khoa học kỹ thuật Nông lâm nghiệp Việt Nam, 2-3: 107-109.
Nguyễn Thị Thu Hồng P. H. D., Đặng Hùng, Nguyễn Tiến Hà, Chris Morrissy, (2006). Bước đầu khảo sát về tình hình nhiễm PCV2 trên đàn heo nuôi ở một số tỉnh thành phía Nam, Khoa học Kỹ thuật Thú y, 8(3): 67- 69.
Phạm Hồng Quân, Phạm Công Hoạt và Huỳnh Thị Mỹ Lệ (2017). Đặc điểm dịch tễ học phân tử theo không gian và thời gian của Porcine circovirus genotype 2d (PCV2d) lưu hành ở Việt Nam, Tạp chí Khoa học Nông nghiệp Việt Nam, 15(5): 553-564.
Trương Anh Đức P. T. N., Nguyễn Thị Hồng Thắm, Nguyễn Viết Không, (2015). Lưu hành của circovirus typ 2 ở lợn tại Hà Nội, Bắc Giang và Phú Thọ, Khoa học Kỹ thuật Thú y, 22(1): 32-40.
Wei R., Van Renne, N. và Nauwynck, H. J. (2019). Strain-Dependent Porcine Circovirus Type 2 (PCV2) Entry and Replication in T-Lymphoblasts, Viruses, 11(9).
Xiao C. T., Halbur, P. G. và Opriessnig, T. (2015). Global molecular genetic analysis of porcine circovirus type 2 (PCV2) sequences confirms the presence of four main PCV2 genotypes and reveals a rapid increase of PCV2d, J Gen Virol, 96(Pt 7): 1830-41.